Początki

Początki 1 Początki 2

Początki osadnictwa żydowskiego w Oświęcimiu sięgają 1 połowy XVI wieku i należą do jednego z najstarszych w Małopolsce. Pobierz

Pierwsza wzmianka mówiąca o stałym osadnictwie w mieście pochodzi z 1549 roku. Do końca XV wieku przez tereny księstwa oświęcimskiego i zatorskiego przewijali się jedynie Żydzi przejezdni, najprawdopodobniej kupcy.

Wyjątkiem było kilka rodzin żydowskich, których obecność notowano już w 1429 roku w Zatorze. Należy zwrócić uwagę, że przełom XIV i XV wieku to okres nasilonej migracji Żydów szukających schronienia w Polsce przed prześladowaniami głównie z Czech, Moraw i Niemiec. Ówczesny szlak tranzytowy wiódł właśnie przez tereny obu księstw.

Przyczyną wcześniejszej nieobecności Żydów na terenach obu księstw była – jak sięwydaje – m.in. nieprzychylność ze strony książąt oświęcimskich i zatorskich, którzy uniemożliwiali osiedlanie się Żydów na swoich terenach. Czerpali natomiast zyski z cła emigracyjnego od ludności żydowskiej wędrującej ze Śląska do Polski.

W pierwszym okresie istnienia, skupisko żydowskie w Oświęcimiu składało się w dużej części z Żydów czeskich. Zasiedlali oni północną część miasta, tzw. podzamcze. Ponadto ich osadnictwo znajdowało się również na wschodnim skraju miasta, w rejonie obecnej ulicy Berka Joselewicza i, najprawdopodobniej już wówczas, na przedmieściach...

czytaj więcej...

Galicja

Galicja 1 Galicja 2

Po podpisaniu traktatów rozbiorowych przez trzy wielkie mocarstwa: Austrię, Prusy i Rosję, księstwa oświęcimskie i zatorskie wraz z innymi ziemiami, dostały się formalnie pod panowanie Habsburgów. Otrzymały one wspólną nazwę: „Królestwo Galicyi i Lodomeryi wraz z księstwami Oświęcimskim i Zatorskim” (z wyłączeniem lat 1820-1850, kiedy oba księstwa zostały zaliczone do krajów niemiecko-związkowych i znalazły się w ramach Związku Niemieckiego. Jednocześnie tereny te zostały wyłączone z Galicji i Lodomerii i przyłączone do posiadłości czesko-morawskich).

Okres rozbiorowy rozpoczyna nowy etap w dziejach oświęcimskich Żydów, dla którego zasadniczym tłem będzie odmienna sytuacja polityczno-społeczna, prawno-administracyjna, jak również ekonomiczna.

W latach 1781-1801 władze austriackie dokonały rewizji dotychczasowych przywilejów posiadanych przez miasta galicyjskie. W roku 1793 cesarz Franciszek II wydał dla miasta dokument, na mocy którego potwierdził wszystkie otrzymane do tej pory przez Oświęcim przywileje, rozszerzając je dodatkowo o pozwolenie na odbywanie do 12 jarmarków rocznie, z czego każdy z nich miał trwać 8 dni. Oświęcim otrzymał także tytuł miasta municypalnego. Miasto jednak nie należało do zamożnych. Sytuacja lokalnej społeczności żydowskiej była również bardzo trudna. Z jednej strony sytuacja ekonomiczna pozostawiała wiele do życzenia, z drugiej zaś nowo wprowadzone obciążenia fiskalne dla społeczności żydowskiej utrudniały jej rozwój.

czytaj więcej...

Między wojnami

Między wojnami 1 Między wojnami 2

Lata międzywojenne – po odzyskaniu przez Polskę niepodległości – stanowiły okres najbardziej dynamicznego i wszechstronnego rozwoju
społeczności żydowskiej Oświęcimia. Oświęcimska gmina żydowska – podobnie jak w poprzednim okresie – obejmowała swoim zasięgiem 45 miejscowości, a w roku 1921 liczyła 5904 członków, z czego w samym Oświęcimiu 4950 Żydów (40,6%).

Miasto liczyło wówczas 12187 mieszkańców. W kolejnych latach liczby te wzrastały. Niektóre źródła podają, że w roku 1931 Oświęcim liczył już 13500 mieszkańców, nie podając jednak informacji, jak liczna była wówczas społeczność żydowska. Dane odnoszące się do roku 1939 także nie

są wiarygodne, z uwagi na swój szacunkowy charakter. Mówią one o 14000 mieszkańców ogółem,w tym 8200 Żydów (58,6%). Inne podają natomiast jedynie 7000 Żydów. Wraz ze wzrostem liczby ludności podnosił się stopień urbanizacji miasta, szczególnie w latach 1921-1931. Oświęcim należał w tym względzie do najintensywniej rozwijających się miast regionu (zachodnia część województwa krakowskiego). Liczba budynków w roku 1921 wynosiła 481 a w  roku 1931 już 638, czyli nastąpił wzrost o 157, dając tym samym wysoki, 33% wzrost.

czytaj więcej...

Zagłada

Zagłada 1 Zagłada 2

3 września 1939 roku wojska niemieckie zajęły Oświęcim. W październiku miasto – którego nazwę zmieniono na Auschwitz, zostało włączone do III Rzeszy Niemieckiej, wchodząc – jako cześć powiatu bielskiego (Kreis Bielitz, Oberschlesien) – w skład rejencji katowickiej. Jedną z pierwszych decyzji niemieckich władz okupacyjnych w Oświęcimiu było zwołanie Rady Miejskiej, ale jedynie jej katolickiej części, wyłączając z niej Żydów. Radę rozwiązano jednak jeszcze w 1939 roku, a od 25 listopada władzę w mieście przejął niemiecki cywilny zarządca komisaryczny, Rudolf Skaletz, zastępując zarząd wojskowy.

Dla społeczności żydowskiej Oświęcimia – jak i pozostałych ich

skupisk – był to początek najtragiczniejszego rozdziału ich historii. W wyniku całkowitego zakazu handlu obowiązującego kupców żydowskich, dramatycznemu pogorszeniu uległa ich sytuacja ekonomiczna i sanitarna, zaopatrzenie w żywność i artykuły pierwszej potrzeby.

Kulminacyjnym i symbolicznym, a zarazem tragicznym w skutkach, wydarzeniem początkowego okresu okupacji, było spalenie przez Niemców – w nocy z 29 na 30 listopada 1939 roku – Wielkiej Synagogi przy ulicy Żydowskiej.

czytaj więcej...

Polska ludowa

Polska ludowa 1 Polska ludowa 2

Szacunkowe oceny strat przedwojennej, około 3,5 milionowej populacji polskich Żydów, wynoszą blisko 90%. Oznacza to, że Zagładę przeżyło jedynie około 350 tys. osób. Pomimo katastrofy, Żydzi podjęli próbę odbudowy własnej egzystencji w Polsce, nie tylko w wymiarze osobistym, ale również w skali całej ocalałej populacji. Podobnie wyglądała sytuacja w wyzwolonym już Oświęcimiu.

Armia Czerwona oswobodziła miasto oraz znajdujący się na jego obrzeżach obóz KL Auschwitz-Birkenau 27 stycznia 1945 roku. Z kilkutysięcznej populacji Żydów oświęcimskich,

Holokaust przeżyli nieliczni. Pierwsi z nich wrócili w pierwszych miesiącach 1945 roku. Garstka ocalałych podjęła próbę odtworzenia życia żydowskiego w mieście. Jednymi z pierwszych byli m.in.: Chaim Hirsz Wolnerman, który wrócił w marcu z obozu KL Gross Rosen, Samuel Natowicz, Lola Silbiger-Haber, Regina Ginbaum, Salomon Kupperman, Maurycy Bodner oraz pięcioosobowa rodzina Schönkerów. Pierwszą oznaką podjętej próby odrestaurowania żydowskiego życia w mieście było ukonstytuowanie w kwietniu Komitetu Żydowskiego, lokalnego przedstawicielstwa Centralnego Komitetu Żydów w Polsce (CKŻP).

czytaj więcej...

Pamięć

Pamięć 1 Pamięć 2

Rok 1989 nie był jedynie rokiem wielkiego przełomu politycznego w Polsce. W wielu krajach Europy środkowo-wschodniej stał się on symboliczną i faktyczną cezurą pomiędzy totalitaryzmem a demokracją. Był także początkiem odkrywania historii, która w okresie PRL była zakłamywana, pomijana i skazana na zapomnienie. Dotyczyło to także szeroko pojętej tematyki żydowskiej.

W Oświęcimiu nie istniała już wówczas społeczność żydowska. Mieszkający tu Szymon Kluger – powszechnie znany – uważany był za ostatniego oświęcimskiego Żyda. Inni nieliczni ocaleni z Zagłady żydowscy mieszkańcy przedwojennego

Oświęcimia byli rozproszeni po całym świecie. W mieście ocalały nieliczne materialne pozostałości po wielu wiekach żydowskiej obecności. Wraz z odzyskaną wolnością pojawiły się pytania o lokalną tożsamość i historię. Tematyka żydowska i żydowska historia miasta odnalazły swoje miejsce w świadomości oświęcimian, zwłaszcza młodszego pokolenia. Dokonało się to w dużej mierze dzięki założonemu w roku 1992 – z inicjatywy Mirosława Ganobisa i jego przyjaciół – oświęcimskiemu oddziałowi Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Izraelskiej, któremu gościny użyczył wówczas Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży.

czytaj więcej...